चविष्ट आणि पौष्टिक मेतकूट भात

 

जगातल्या कोणत्याही पंचतारांकित हॉटेलमध्ये जाऊन कितीही महागडे पदार्थ खाल्ले, तरी मनाला आणि पोटाला जी खरी तृप्ती मिळते, ती आपल्या घरच्या साध्या जेवणातच असते. अशाच साध्या, पण थेट हृदयाचा ठाव घेणाऱ्या पदार्थांच्या यादीत सर्वात वरचे नाव म्हणजे - मेतकूट भात आणि त्यावर साजूक तुपाची धार! हे केवळ एक जेवण नाही, तर तो एक सोहळा आहे.

जेव्हा भूक लागलेली असते, किंवा बाहेर मुसळधार पाऊस पडत असतो, तेव्हा ताटात वाढलेला गरमागरम मेतकूट भात म्हणजे अमृतच वाटतो. या पदार्थाची खासियत म्हणजे यात वापरला जाणारा भात. हा काही सणासुदीचा किंवा पुलाव-बिर्याणीसारखा दाणा-दाणा मोकळा झालेला भात नसतो. मेतकूटासोबत खायचा भात म्हणजे 'आसट भात'! तांदळात पाण्याचे प्रमाण थोडे जास्त ठेवून शिजवलेला, अत्यंत मऊ, गच्च आणि वाफाळता भात.

जेव्हा हा मऊसर आसट भात ताटात वाढला जातो आणि त्यातून गरम वाफा निघत असतात, तेव्हा त्यावर एक मोठा चमचा मेतकूट भुरभुरले जाते. भाताच्या उष्णतेने मेतकूटाचा तो खमंग सुगंध हवेत दरवळू लागतो. मग त्यावर घरच्या साजूक तुपाची एक सढळ हाताने धार सोडली जाते. तूप मेतकूटात मिसळून भातात मुरते आणि त्याचा जो सुवास येतो... अहाहा! स्वर्गसुख ते वेगळे काय?

हा आसट भात, मेतकूट आणि तुपाचा काला हाताने एकजीव कालवून त्याचा मऊ घास जेव्हा तोंडात जातो, तेव्हा तो चावायचीही गरज पडत नाही; तो थेट जिभेवर विरघळतो. मेतकूटाची किंचित तिखट-खमंग चव, तुपाचा स्निग्धपणा आणि आसट भाताचा मऊपणा यांचा तो अप्रतिम संगम थेट मनाला भिडतो. आजारी पडल्यावर तोंडाची चव गेलेली असो किंवा कामावरून थकून आल्यावर काहीतरी हलके आणि चवदार खाण्याची इच्छा असो, आसट मेतकूट-भात हा प्रत्येक समस्येवरचा एकच चविष्ट उपाय आहे.

घरी मेतकूट बनवणे अत्यंत सोपे असून, एकदा बनवून ठेवले की ते महिने-दोन महिने आरामात टिकते. हे खमंग मेतकूट तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने एक वाटी हरभरा डाळ (चना डाळ), पाव वाटी उडीद डाळ, पाव वाटी तांदूळ आणि पाव वाटी गहू यांची आवश्यकता असते. या मुख्य साहित्यासोबतच त्याला एक खमंग स्वाद देण्यासाठी दोन चमचे धने, एक चमचा जिरे, एक चमचा मोहरी, तीन ते चार सुक्या लाल मिरच्या, प्रत्येकी अर्धा चमचा हळद आणि हिंग, तसेच सुंठ, लवंग, काळी मिरी यांसारखे थोडेसे खडे मसाले आणि चवीनुसार मीठ लागते.

मेतकूट बनवण्याच्या प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सर्व जिन्नस योग्य प्रकारे भाजून घेणे. यासाठी एका कढईत हरभरा डाळ, उडीद डाळ, तांदूळ आणि गहू हे सर्व साहित्य वेगवेगळे आणि किंचित तांबूस रंगावर खमंग भाजून घ्यावे लागते. हे मुख्य जिन्नस भाजून झाल्यानंतर, त्याच कढईत धने, जिरे, मोहरी, सुक्या लाल मिरच्या आणि इतर सर्व खडे मसाले अगदी थोडेसे तेल घालून परतून घ्यावेत. त्यानंतर हे सर्व भाजलेले साहित्य एका मोठ्या ताटात काढून पूर्णपणे थंड होण्यासाठी बाजूला ठेवून द्यावे. हे सर्व जिन्नस व्यवस्थित थंड झाल्यावर त्यामध्ये हिंग, हळद आणि चवीनुसार मीठ घालावे आणि हे सगळे मिश्रण मिक्सरमधून फिरवून त्याची अगदी बारीक पूड (पावडर) तयार करावी. ही वाटलेली पूड अधिक एकसारखी हवी असल्यास ती चाळणीने चाळूनही घेता येते. अशा प्रकारे तयार झालेले हे खमंग आणि चविष्ट घरगुती मेतकूट एखाद्या हवाबंद डब्यात साठवून ठेवल्यास त्याचा सुगंध आणि चव दीर्घकाळ टिकून राहते.

मेतकूट केवळ चवीलाच अप्रतिम नसते, तर त्याचे आरोग्यासाठीही अनेक उत्तम फायदे आहेत. मेतकुटात वापरण्यात येणारे सर्व जिन्नस (डाळी, धान्ये आणि मसाले) नैसर्गिक आणि पौष्टिक असतात. त्याचे काही प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

 पचनास अत्यंत हलके: मेतकूट बनवताना डाळी आणि धान्ये खमंग भाजून घेतली जातात. भाजण्याच्या प्रक्रियेमुळे हे सर्व जिन्नस पचायला अतिशय हलके होतात. त्यामुळेच आजारपणात, ताप आल्यावर किंवा पोटाचा त्रास असताना डॉक्टरही हलका आहार म्हणून मेतकूट-भात खाण्याचा सल्ला देतात.

प्रथिनांचा (Protein) उत्तम स्रोत: यात प्रामुख्याने हरभरा डाळ आणि उडीद डाळीचा वापर केला जातो, जे शाकाहारी लोकांसाठी प्रथिनांचे उत्तम स्रोत आहेत. यामुळे स्नायूंच्या बळकटीला मदत होते.

उर्जेचा स्रोत (Carbohydrates): तांदूळ आणि गहू यांसारख्या धान्यांमुळे शरीराला आवश्यक कर्बोदके मिळतात. थकवा आल्यास मेतकूट-भात खाल्ल्याने शरीराला त्वरित ऊर्जा मिळते.

पचनसंस्थेसाठी गुणकारी मसाले: मेतकुटात हिंग, जिरे, धने आणि सुंठ यांचा वापर केला जातो. हे मसाले पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करतात आणि गॅस, अपचन किंवा पोट फुगणे यांसारख्या समस्या दूर ठेवतात.

रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते:  यात वापरलेली हळद, काळी मिरी आणि लवंग यांच्यात नैसर्गिक 'अँटी-ऑक्सिडंट' आणि 'अँटी-बॅक्टेरियल' (जिवाणूनाशक) गुणधर्म असतात. हे घटक शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यास मदत करतात.

तुपासोबतचे फायदे: मेतकूट नेहमी साजूक तुपासोबत खाल्ले जाते. तूप आणि मेतकूट यांचे मिश्रण आतड्यांना स्निग्धता देते, मज्जासंस्थेला शांत करते आणि शरीरातील उष्णता संतुलित ठेवण्यास मदत करते.

थोडक्यात सांगायचे तर, मेतकूट हा आपल्या पूर्वजांनी शोधून काढलेला एक उत्तम आणि समतोल 'सुपरफूड' आहे, जो चवीसोबतच आरोग्याचीही पुरेपूर काळजी घेतो! 

आता जेव्हाही इच्छा होईल, तेव्हा फक्त गरमागरम आसट भात शिजवा आणि या घरगुती मेतकूट आणि तुपाचा मनसोक्त आस्वाद घ्या!